Мамлакатимизда суд–ҳуқуқ тизимини ислоҳ қилиш, қонун устуворлигини таъминлаш ва фуқароларнинг одил судловга бўлган ишончини мустаҳкамлаш давлат сиёсатининг энг устувор йўналишларидан бири бўлиб қолмоқда.
Жиноятчилик ва коррупцияга қарши курашиш тизимли тус олган бугунги даврда бевосита суд ҳокимиятининг ўзида ҳам софлик ва шаффофликни таъминлаш муҳим аҳамият касб этмоқда.
2026 йил 8 июнь куни Ўзбекистон Республикаси Президенти томонидан имзоланган «Судларда комплаенс назорат тизими самарадорлигини оширишнинг қўшимча чора–тадбирлари тўғрисида»ги ПФ-106-сонли Фармон айнан ушбу мақсадларга хизмат қилувчи тарихий ҳужжат бўлди. Фармоннинг бош мақсади — суд тизимида коррупцияга нисбатан мутлақо муросасиз муҳит яратиш ва жамоатчиликнинг суд идораларига бўлган ишончини тубдан оширишдир.
1. Янги институционал тузилма: Олий суд ҳузуридаги Комплаенс назорат хизмати Фармонга мувофиқ, суд аппаратида коррупциявий хавф–хатарларни барвақт аниқлаш, баҳолаш ва уларни бартараф этиш билан шуғулланувчи мустақил механизм яратилмоқда. Эндиликда Олий суд ҳузурида Комплаенс назорат хизмати ташкил этилади.
Мазкур хизматнинг вертикал тузилмасини шакллантириш мақсадида Олий суд аппаратида 3 та штат бирлиги, ҳудудий судларда эса 15 та комплаенс инспектори лавозими жорий этилади. Бу инспекторлар жойларда коррупцияга
қарши курашиш чораларининг ижросини назорат қилади.
2. Кадрлар сиёсатида Меритократия ва рақамли
HR-инфратузилма
Янги тизим доирасида суд аппаратига кадрларни танлаш ва бошқариш жараёнлари
тўлиқ меритократия (лойиқлик) тамойили асосида амалга оширилади. Ишга
қабул қилиш фақат ва фақат очиқ танловлар орқали йўлга қўйилиб, номзодларнинг
касбий билимлари билан бир қаторда ахлоқий сифатлари ва ҳалоллик даражаси ҳам
қатъий баҳоланади.
Бундан ташқари, жараёнларни инсон омилидан ҳоли қилиш мақсадида 2026 йил якунига
қадар суд тизимида рақамли HR-инфратузилма яратилади:
* Бўш иш ўринлари учун махсус «vacancy.sud.uz»
портали ишга туширилади.
* Суд тизими ходимларининг маълумотлар базаси ва
фаолият мониторингини юритувчи «SudHR» электрон платформаси ташкил
этилади.
3. Суд ходимлари учун қатъий мажбуриятлар ва янги
тақиқлар
Фармон билан суд аппарати ходимлари ва судьяларнинг масъулиятини ошириш мақсадида
бир қатор янги чекловлар ўрнатилмоқда:
* Электрон декларация тизими: Ходимларнинг
даромадлари, мол-мулки ва манфаатлар тўқнашуви ҳақидаги маълумотларни
автоматлаштирилган тарзда қабул қилиш ва таҳлил қилиш тизими йўлга қўйилади.
* Коррупцияга қарши қатъий талаблар:
Маҳаллийчилик, таниш-билишчилик ва уруғ-аймоқчиликка (непотизм) йўл қўймаслик
тизими кучайтирилади.
* Фаолиятдаги чекловлар: Коррупциявий жиноятлар
содир этгани учун илгари судланган шахслар суд аппаратига ишга қабул
қилинмайди. Шунингдек, суд ходимларига тадбиркорлик фаолияти билан шуғулланиш
ҳамда чет эл банкларида ҳисобварақ очиш ёки хорижда мол-мулкка эгалик қилиш қатъиян
тақиқланади.
4. Инсон омилини истисно этиш ва ишларни автоматик
тақсимлаш.
Суд қарорларининг адолатли бўлиши ва ташқи
таъсирлардан холи бўлиши учун суд ишларини автоматик тақсимлаш тизими тубдан
такомиллаштирилади. Ишларни судьялар ўртасида тақсимлаш ва қайта тақсимлашнинг
аниқ, қонуний мезонлари белгиланади. Бу жараёнда ҳар қандай инсон омили ва
асоссиз аралашувлар қонунан чекланади. Ходимларнинг коррупцияга қарши
барқарорлиги эса доимий равишда диагностика, махсус ўқув курслари ва ҳаётий
воқеликларга асосланган «реал кейслар» орқали баҳолаб борилади.
Одил судлов академияси — Коррупцияга қарши курашнинг
илмий-таълимий маркази ПФ-106-сонли
Фармонда Одил судлов академиясининг фаолиятини трансформация қилиш ва унинг
зиммасига стратегик вазифалар юклаш алоҳида ўрин тутган.
Академия олдига қўйилган асосий вазифалар қуйидаги
хронологик тартибда белгиланди:
1. 2026 йил якунига қадар: Суд тизимининг
коррупцияга қарши барқарорлик даражаси Академиянинг илмий-амалий ва
моддий-техник имкониятларидан фойдаланган ҳолда тўлиқ диагностикадан
ўтказилади.
2. Номзодларни янгича баҳолаш: Судьяликка
номзодларни тайёрлаш жараёнида уларнинг шахсий-профессионал хусусиятлари ва
коррупцияга чидамлилик даражаси чуқур диагностика қилинадиган янги баҳолаш
тизими жорий этилади.
3. 2026 йил сентябрга қадар: Коррупция ва
манфаатлар тўқнашувининг олдини олиш бўйича ҳаётий вазиятларга асосланган, яъни
«реал кейслар»га таянган махсус ўқув-амалий модули ишлаб чиқилиб, ўқув
жараёнига татбиқ этилади.
4. 2026 йил 1 сентябрга қадар: Одил судлов
академияси тузилмасида тизим ички хавфсизлигини таъминлаш учун махсус Ички
хавфсизлик назорати хизмати ташкил этилади.
5. 2027 йил 1 июнга қадар: Академия коррупцияга
қарши курашиш менежменти тизимининг халқаро стандарти ҳисобланган ISO 37001
сертификатини олиш учун халқаро аудитдан ўтказилади.
6. Тизимли малака ошириш: Судьялар ва суд
аппарати ходимларининг коррупцияга қарши курашиш соҳасидаги кўникмаларини
мунтазам ривожлантириш учун ҳар уч йилда бир марта мажбурий малака
ошириш тизими йўлга қўйилади. Ушбу жараён Судьялар олий кенгаши, Олий суд ва
Одил судлов академияси ҳамкорлигида олиб борилади.
Хулоса ўрнида айтганда, ушбу Фармон билан Одил судлов
академияси суд тизимида коррупциянинг олдини олиш, кадрларнинг ҳалоллик ва
касбий даражасини холис баҳолаш ҳамда коррупцияга қарши таълим бериш бўйича
мамлакатимиздаги энг асосий илмий-таълимий марказ этиб белгиланмоқда. Мазкур
ислоҳотларнинг ҳаётга муваффақиятли татбиқ этилиши суд тизими шаффофлигини янги
босқичга олиб чиқади ва мамлакатда адолат мезонларининг янада мустаҳкамланишини
таъминлайди.
Фуқаролик ишлари бўйича
Учқудуқ туман суди раиси
М.Х.Бердибекович