Глобал трансформация ва рақамли инқилоб даврида давлат бошқаруви ва ҳуқуқий институтларнинг самарадорлигини оширишда сунъий интеллект технологияларининг роли тобора ортиб бормоқда. Ўзбекистон Республикасида “Инсон қадри учун” тамойилига асосланган кенг кўламли ислоҳотлар, айниқса, суд-ҳуқуқ соҳасида мустақил ва адолатли суд тизимини шакллантиришга қаратилган. Шу сабабли, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2025 йил 21 августдаги “Судлар фаолиятига сунъий интеллект технологияларини жорий этиш орқали одил судловга эришиш даражасини ошириш ҳамда суд тизимининг моддий-техник таъминотини яхшилашга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги ПФ-140-сонли Фармони суд тизимининг рақамли трансформациясида сифат жиҳатидан янги босқични бошлаб берди.
Суд тизимига сунъий интеллект технологияларини жорий этиш ғояси замонавий “Ҳуқуқ ва Технологиялар” соҳаларидаги илмий ёндашувларга асосланади. Назарий жиҳатдан, бу жараён Институционал адолат назарияси (жараённинг шаффофлиги натижани қабул қилишни оширади) ва ҳуқуқий самарадорлик назарияси (ресурслардан фойдаланишда максимал самарадорликка эришиш) тамойилларининг амалий ифодасидир. ПФ-140-сонли Фармон Ўзбекистон суд тизимини тубдан ўзгартирувчи “Рақамли суд” консепциясини амалиётга жорий этишни назарда тутади. Ушбу консепциянинг институционал асоси суд ишларини юритишда қоғоз шаклидан босқичма-босқич тўлиқ электрон шаклга ўтишни ўз ичига олади. Тадқиқотлар шуни кўрсатадики, электрон судлов тизимига ўтиш анъанавий суд жараёнидаги маъмурий юкни кескин камайтиради ва шу орқали адолатга эришиш вақтини қисқартиради; масалан, Корея Республикасидаги тажриба шуни кўрсатадики, электрон ҳужжат айланишининг жорий этилиши маъмурий харажатларни 30% гача камайтирган.
Фармоннинг марказий механизми – бу сунъий интеллект технологияларининг суд амалиётига интегратсиясидир. Сунъий интеллект ёрдамида ҳуқуқий ёрдамчи тизимлар яратилиши, яъни суд амалиётини таҳлил қилиш ва ўхшаш ишлар бўйича қарорларни топиш имконияти судъялар учун қарор қабул қилишда изчилликни таъминлайдиган кучли ёрдамчи восита бўлади. Бу эса ягона суд амалиётини шакллантириш мақсадига эришишда ҳал қилувчи аҳамиятга эга.
Бундан ташқари, Фармон доирасида фуқароларга суд харажатларини сунъий интеллект ёрдамида ҳисоблаш, ишнинг тахминий натижасини аниқлаш ва аризанинг тааллуқлилигини аниқлаш каби интерактив электрон хизматларни тақдим этиш кўзда тутилган. Бу чора-тадбирлар судга мурожаат қилишни сезиларли даражада соддалаштиради
Ушбу Фармони нафақат технологик, балки институционал мустаҳкамликни таъминлашга ҳам қаратилган. Унда 2025-2030-йилларга мўлжалланган суд биноларини қўриш, реконструксия қилиш, таъмирлаш ва жиҳозлаш бўйича алоҳида Дастур белгиланган. Бу инфратузилмани янгилаш янги “Рақамли суд мажлиси залларини” ташкил этиш учун зарур шароитларни яратади ва шу билан бирга, замонавий бинолар судя ва ходимларнинг иш самарадорлигини оширишга бевосита хизмат қилади.
Хулоса қилиб айтганда Ўзбекистон Республикаси Президентининг ПФ-140-сонли Фармони суд-ҳуқуқ соҳасидаги ислоҳотларнинг янги – рақамли ва инновацион босқичини бошлаб берди. “Рақамли суд” консепсияси ва сунъий интеллект технологияларини жорий этиш стратегик аҳамиятга эга бўлиб, бу институтсионал адолатни кучайтириш, коррупция хавфини камайтириш ва ҳуқуқий самарадорликни ошириш учун фундаментал асос яратади. Фармонда белгиланган чора-тадбирлар назарий жиҳатдан одил судловга эришиш ва судга ишонч даражасини сезиларли даражада ошириш потентсиалига эга. Фармоннинг амалий ижроси Ўзбекистоннинг “Ўзбекистон — 2030” стратегиясида белгиланган қонун устуворлиги ва халқ хизматидаги давлат бошқаруви тамойилларига эришишда муҳим қадам бўлиб хизмат қилади.
Фазлиддин Саноқулов,
Навоий вилоят маъмурий судининг судяси